Cơ thể và bộ não đang thay đổi

Rất nhiều hiểu lầm giữa thầy cô và học trò tuổi dậy thì bắt nguồn từ việc chúng ta quên rằng bên trong đầu các em đang có một công trường xây dựng.

2.1. Hai hệ thống phát triển lệch pha

Não người không phát triển đều. Hai vùng liên quan trực tiếp tới việc dạy:

• Hệ viền (limbic system), vùng liên quan tới cảm xúc và tìm kiếm phần thưởng, phát triển mạnh trong giai đoạn đầu tuổi vị thành niên.
• Vỏ não trước trán (prefrontal cortex), vùng liên quan tới kiểm soát xung động, lập kế hoạch và cân nhắc hậu quả, thì tiếp tục phát triển suốt tuổi thiếu niên và sang tuổi trưởng thành sớm.

Cách nói phổ biến: ở tuổi cấp 2 và đầu cấp 3, học sinh có chân ga khỏe và chân phanh còn đang hoàn thiện. Phản ứng cảm xúc ở giai đoạn này thường mạnh và nhanh hơn, trong khi khả năng dừng lại và cân nhắc thì chưa theo kịp.

Đừng dạy lúc bão. Hãy chờ trời lặng rồi mới nói.

2.2. Tìm kiếm kích thích và phần thưởng

Nhiều nghiên cứu về tuổi vị thành niên mô tả một sự thay đổi trong cách hệ thống tưởng thưởng phản ứng, nhìn chung là nhạy hơn với phần thưởng và với cái mới. Đây là một lĩnh vực còn phức tạp và chưa thống nhất: các nghiên cứu khác nhau đưa ra những mô hình khác nhau về việc hệ thống này hoạt động mạnh hơn hay yếu hơn, tuỳ bối cảnh đo.

Điều giáo viên quan sát được thì đơn giản hơn: một tiết học dài chỉ có giảng và chép rất khó giữ được sự tham gia của học sinh cấp 2, và các em dễ bị hút vào những thứ cho phản hồi nhanh như mạng xã hội, video ngắn, game.

2.3. Đồng hồ sinh học dịch chuyển

Từ khoảng đầu tuổi vị thành niên, nhịp sinh học của thanh thiếu niên có xu hướng dịch về sau: melatonin tiết muộn hơn, nghĩa là các em thật sự khó ngủ sớm chứ không hẳn là cố tình thức khuya. Nhưng lịch học vẫn bắt đầu từ sáng sớm.

Hệ quả: nhiều học sinh cấp 2 và cấp 3 ngủ không đủ trong thời gian dài. Thiếu ngủ làm giảm trí nhớ làm việc, giảm khả năng điều hoà cảm xúc và tăng cáu gắt. Một học sinh ngủ năm tiếng khó có cùng khả năng tập trung với một học sinh ngủ tám tiếng, dù cả hai đều thông minh như nhau.

2.4. Cơ thể thay đổi và cái nhìn của người khác

Dậy thì đến với con gái thường sớm hơn con trai khoảng một tới hai năm. Trong cùng một lớp 7, có thể có một bạn nữ đã cao gần bằng người lớn ngồi cạnh một bạn nam vẫn còn dáng trẻ con. Sự lệch pha này tạo ra rất nhiều bất an.

Kèm theo đó là hiện tượng khán giả tưởng tượng (imaginary audience), khái niệm của David Elkind: thiếu niên có xu hướng tin rằng mọi người xung quanh đang chú ý tới mình, đặc biệt là tới ngoại hình và lỗi sai của mình. Một vết mụn, một lần vấp từ khi đọc bài, trong đầu các em có thể bị phóng đại thành sự kiện lớn.

Chương 3